فه رھه نگی کوردی

خوەکوژی ل دەڤەرئن کوردنئشئن ڵ ئرانئ و سەدەمێن وێ - بەشا دویەم / کەریم مھەمەد نەژاد

  • چاپکردن

 کەریم مھەمەدنژاد
کارناسێ دەروونناسییا شێورمەندی
ئەم ئیمەیڵە پارێزراوە لە سپام, پێویستە جاڤا سکریپت چالاک بکەیت بۆ بینینی.
خوەکوژی ل دەڤەرئن کوردنئشئن ڵ ئرانئ و سەدەمێن وێ - بەشا دویەم ٢٠١٦.١٢.٢

شێوازێن خوەکوژیێ جوربجورن و ل ھەر جڤاکەکێ فەرق دکن. د گەلەک جڤاکان دە ژ بۆ خوەکوژیێ ئاستەنگیان دەردخینن، لێ د ھنەکێن دن دە ژی وسا نینە و شانازیێ پێ دکن. خوەکوژی ژ بۆ وان کەسانە کو ئێدی ھێڤیا خوە ژ ژیانێ برینە.
پارێزگەھێن کوردنشین یەک ژ وان ھەرێمانە کو رێژەیا خوەکوژیێ ل وان دەڤەران گەلەک زێدەیە، خوەکوژی د ناڤ کوردان دە، ب تایبەت د ناڤ ژن و کەچان دە زێدەیە. ئارمانجا من ئەڤە کو د ڤێ نڤیسێ دە قالا سەدەمێن خوەکوژیێ بکم، تا کو ئەم بکارن زێدەتر ل سەر ڤێ مژارێ بسەکنن و گرینگیا وێ ل کوردستانێ فام بکن.


ب گشتی ئیھتمالا خوەکوژیێ یان ژی فکرکرنا ل بارا وێ د ناڤ وان مرۆڤێن کو سەردەما زارۆکتیا وان د رەوشەکە نەباش دە بوویە و د سالێن دەستپێکێیێن ژیانا خوە دە کەلەجان زێدە دەرباس کرنە، زێدەترە. نەبوونا پارێزڤانێن جڤاکی و ھەڤالان د زارۆکتیێ دە ژی  یەک ژ وان سەدەمانە.
لێکۆلینێن دەروونناسان نیشان ددن کو کەسێن کو ژ بەر خوەکوژیێ مرنە، ب پرانی یان نەزەوجی بوونە، یان ژ ھەڤژینێن خوە جدا بوونە، یان تەمەنێ وان ژ ٤٥`ئان زێدەتر بوویە، یان تەنێ ژیان کرنە و یان ژی تووشی مادەیێن نارکۆتیک بوونە و نەخوەشیێن وانێن دەروونی و بەدەنی ھەبوونە.
گۆتنێن کەلامی: د ناڤ مرۆڤێن بێھێڤی دە کو ئیھتمالا خوەکوژیا وان زێدەیە ئەڤ گۆتن گەلەکن: خوەزی ئەز قەت نەھاتبووما دنیایێ، دەما کو ئەز بمنرم ھوونێ ھەسرەتێ بخون و ھود. پێویستە کو ئەم ڤان ھەڤۆکان ب قاسی ڤێ ھەڤۆکێ جدی بگرن: ئەزێ خوە بکوژم.
گوھەرینا رەفتار و تەڤگەران: گازنکرن ل بارا تەنێبوون ئان بێھەوسەلەبوونێ، زێدەبوونا بێقراری و تەھریکبوونێن دەروونی و یان ژی پەڤچوونێن ب پۆلێس و ھەڤالێن دبستانێ رە ،دەپرەسیۆن و دەستکشاندن ژ کارێن مناسب.
سەدەمێن پۆزسیۆنی : لاوازبوونا د پێوەندیا ب دێ و باڤێ خوە رە، پرسگرێکێن نوو د دبستانێ دە، تێکچوونا تێکەلیێن ئەڤینی، بکارانینا مادەیێن ھشبەر. پێویستە کو دێ و باڤ و ھەڤال د ڤێ رەوشێ دە ب ڤان پرسان دەستوەردانێ بکن: تو گەلەک تەڤلھەڤی؟ گەلۆ ژ بۆ بداویکرنا ژیانێ پلانەکە تە ھەیە؟ فکر دکی کو ب راستی ئێدی نکاری ژیانێ بدۆمنی؟ و ھود. فکاران نەکن، ئەڤ پرس فکرا خوەکوژیێ ناخینن سەرێ کەسەکێ/ی، بەلکی ئەم دخوەزن جدیبوونا ڤان فکران بنرخینن.
گەلەک کەسێن دەردۆرێ بەرسڤێن وان پرسان جدی نابینن، لێ دڤێ مرۆڤ ڤان پرسان جدی بگرە و ل پەی ئالیکاریێن خورت بە. ھەگەر تەھدیدکرنا ل بارا خوەکوژیێ تەقەز بە، دڤێ کو مرۆڤ زوو دەست ب کار بە و ژ »ناڤەندا پێشگرتنا ل خوەکوژیێ« رە تەلەفۆن بکە.
ل گۆر دەروونناسان ئەم دکارن سەدەمێن خوەکوژیێ د ناڤ دو بەشان دە پارڤە بکن :
١- نێرینا کو "جڤاک"ێ سەدەم دزانە. ئەڤ نێرین دبێژە ئەو کەسێن کو خوە دکوژن خەبات و چالاکیێن وانێن جڤاکیێ تونەنن کو بکاربن ژیانا خوە بنرخ و بارمانج بزانن.
٢- نێرینا کو "کەس"ێ وەکی سەدەم دزانە. ئەڤ نێرین دبێژە کو دڤێ ئەم ل سەر رۆلا کەسێن خوەکوژ بسەکنن، ژ بۆ کو کارێ خوەکوژیێ ب دەستێ وێ/وی بداوی دبە.
سەدەما بنگەھینا خوەکوژیا نووجوانان ئەڤە کو د ناڤبەرا دێ و باڤ و زارۆکان دە مەسافە و جداھی زێدەیە.
مخابن ھەژمارا خوەکوژیێ ل کوردستانا ئیرانێ زێدەیە. ھن سەدەمێن کو رێژەیا خوەکوژیێ ل پارێزگەھێن کوردروونش زێدە دکن ئەڤن: بێکاری، پرسگرێکێن چاندی، جڤاکی، ئابۆری و مالباتی، سەدەمێن نامووسی و کێماسیێن ھەستی.
رەفتارێن خوەکوژیێ د ناڤ دو بەشان دە پارڤە دبن :فکرێن خوەکوژیێ و ھەولا ژ بۆ خوەکوژیێ کو دبە سەدەما مرنا مرۆڤ. ھەر دەما کو کەسەک گەفێ دخوە کو وێ خوە بکوژە، پێویستە کەسێن دەردۆرێ ڤێ پەیامێ بێھێڤیبوونێ جدی بگرن، ژ بەر کو ھەلبەت ڤی/ڤێ کەسی/ێ ژ بۆ خوەکوژیا خوە سەدەمەک دایە قەبوولکرن.
دەروونناس دبێژن خوەکوژی شێوازەکە کو فەرد دخوەزە ئێش و  فکارێن خوە کێم بکە و ئەگەر مرۆڤێن دەردۆرا وێ/وی بکاربن وان ئەش و فکاران کێم بکن، دبە کو ئەو کەس دەڤ ژ خوەکوژیێ بەردە. یەک ژ سەدەمێن خوەکوژیێ دەپرەسبوونە. ئەگەر پێشی ل دەپرەسبوونێ وەرە گرتن، دێ پێشی ل خوەکوژیێ ژی بێ گرتن.
یەقین ئەڤە کو مرۆڤێن سالم نابن دیلێن رەوشێن دژوارێن ژیانێ و دکارن ب مەیل و خورتبوونا خوە رەوشێ بگوھەرینن. ھەر یەک ژ مرۆڤێن سالم دکارن ژ بۆ ژیانا خوە سەدەمێن بنرخ ببینن.
من د ڤێ نڤیسارێ دە باسا ھنەک ژ سەدەمێن خوەکوژیێ کر. ھات دیارکرن کو خوەکوژی ل پارێزگەھێن کوردنشین گەلەک زێدەیە و ژ بەر ڤێ یەکێ پێویستە کو ئەم ب نێرینەکە تایبەت ل ڤێ مژارێ بنێرن. ئەم دکارن ببێژن کو مخابن لێکۆلین ل سەر مژارا خوەکوژیێ ل کوردستانێ پر کێمن. ھێڤیدارم کو دەروونناس، پسپۆر و لێکۆلینەرێن مە زێدەتر ل سەر ڤێ مژارێ بسەکنن، تا کو ئەم بکارن زێدەتر پێشیێی ڤێ بوویەرا نەخوەش بگرن.
چاڤکانی:  کوردپرەسس